Η Οικοκτονία στη λεκάνη Σαριγκιόλ ως τυπικό δείγμα «ζώνης θυσίας»
Λήμμα – Μέρος πρώτο: κανονιστικό πλαίσιο, χρονολόγιο και ο διαρκής χαρακτήρας του εγκλήματος
Παράρτημα της Ανοιχτής Επιστολής – Σεπτέμβριος 2026
Το λήμμα που ακολουθεί παρατίθεται ως ανοιχτό υλικό έρευνας, προς όποια και όποιον ενδιαφέρεται να λάβει γνώση, να ελέγξει τις πηγές και να συνεχίσει την δική της/του έρευνα.
Η λεκάνη Σαριγκιόλ: γεωγραφικός προσδιορισμός
Η λεκάνη Σαριγκιόλ, ή Κίτρινη Λίμνη, είναι κοιλάδα στα βόρεια και βορειοανατολικά της Κοζάνης, έκτασης περίπου 35 τ.χλμ., σε υψόμετρο 656–680 μ. Ως τη δεκαετία του 1950 την κάλυπτε το ομώνυμο έλος, το οποίο αποξηράνθηκε. Η λίμνη βρισκόταν βόρεια του οικισμού του Αγίου Δημητρίου, και ο ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου, όπου σχεδιάζεται το data center, βρίσκεται στο μέσο της κοιλάδας. Στα όριά της βρίσκονται οι οικισμοί Άγιος Δημήτριος, Κοιλάδα (με τον συνοικισμό Κρεμαστή), Κλείτος, Μαυροπηγή και Ποντοκώμη, καθώς και τα λιγνιτωρυχεία Μαυροπηγής, Νοτίου Πεδίου και Νοτιοδυτικού Πεδίου.
Η λεκάνη Σαριγκιόλ αποτελεί το νοτιοανατολικό τμήμα του Λιγνιτικού Κέντρου Δυτικής Μακεδονίας (Πτολεμαΐδας – Αμυνταίου), στο οποίο έχουν απαλλοτριωθεί συνολικά 160.000 στρέμματα. Στο λήμμα, ο όρος «λεκάνη Σαριγκιόλ» χρησιμοποιείται για τον πυρήνα της ανάλυσης (ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου, data center, υπόθεση εξασθενούς χρωμίου, ορυχεία Μαυροπηγής, Νοτίου και Νοτιοδυτικού Πεδίου), ενώ ο όρος «ευρύτερη περιοχή» αναφέρεται στο σύνολο του Λιγνιτικού Κέντρου.
Α. Η Οικοκτονία στο ενωσιακό δίκαιο: η Οδηγία (ΕΕ) 2024/1203
Η Οδηγία (ΕΕ) 2024/1203 της 11ης Απριλίου 2024 σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου (ΕΕ L, 2024/1203, 30.4.2024) αντικατέστησε τις Οδηγίες 2008/99/ΕΚ και 2009/123/ΕΚ. Τέθηκε σε ισχύ στις 20.5.2024 και έπρεπε να έχει ενσωματωθεί στο εθνικό δίκαιο έως τις 21.5.2026. Η Ελλάδα δεν τήρησε την προθεσμία.
Ο όρος Οικοκτονία δεν εμφανίζεται στο κανονιστικό μέρος της Οδηγίας. Η αιτιολογική σκέψη 21 όμως συνδέει ρητά τα διακεκριμένα εγκλήματα με «περιπτώσεις συγκρίσιμες με την Οικοκτονία». Η Οικοκτονία αποτελεί επομένως την ερμηνευτική κατηγορία στην οποία ανήκουν τα διακεκριμένα εγκλήματα του άρθρου 3 παρ. 3.
Τα διακεκριμένα εγκλήματα της Οικοκτονίας (άρθρο 3 παρ. 3)
Διακεκριμένο έγκλημα υπάρχει όταν ένα από τα εγκλήματα του άρθρου 3 παρ. 2 τελείται με πρόθεση και προκαλεί είτε καταστροφή ή εκτεταμένη και ουσιαστική βλάβη, μη αναστρέψιμη ή μακροχρόνια, σε οικοσύστημα σημαντικού μεγέθους ή περιβαλλοντικής αξίας ή σε οικότοπο εντός προστατευόμενου τόπου, είτε εκτεταμένη και ουσιαστική βλάβη, μη αναστρέψιμη ή μακροχρόνια, στην ποιότητα του αέρα, του εδάφους ή των υδάτων. Για τα εγκλήματα αυτά η ανώτατη ποινή πρέπει να είναι τουλάχιστον οκτώ έτη (άρθρο 5 παρ. 2).
Τα κριτήρια της ουσιαστικής βλάβης (άρθρο 3 παρ. 6)
Για να κριθεί αν η βλάβη είναι ουσιαστική λαμβάνονται υπόψη η αρχική κατάσταση του περιβάλλοντος που θίγεται, η διάρκεια της βλάβης, η έκτασή της και η αναστρεψιμότητά της. Τα κριτήρια αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη λεκάνη, όπου η αρχική κατάσταση είναι ήδη ένα περιβάλλον υποβαθμισμένο από επτά δεκαετίες εξόρυξης και καύσης λιγνίτη.
Η παρανομία της αδειοδοτημένης δραστηριότητας (άρθρο 3 παρ. 1)
Η συμπεριφορά είναι παράνομη ακόμη και όταν ασκείται βάσει άδειας, εφόσον η άδεια αποκτήθηκε με δόλο, διαφθορά, εκβιασμό ή εξαναγκασμό, ή παραβιάζει προδήλως ουσιαστικές απαιτήσεις του δικαίου. Η ρύθμιση αυτή κλείνει τον δρόμο στην επίκληση μιας τυπικής αδειοδότησης ως ασπίδας απέναντι στην Οικοκτονία.
Βαριά αμέλεια και ευθύνη νομικών προσώπων (άρθρα 3 παρ. 4, 6 και 7)
Ορισμένα εγκλήματα τιμωρούνται και όταν τελούνται με τουλάχιστον βαριά αμέλεια. Τα νομικά πρόσωπα ευθύνονται για εγκλήματα που τελούνται προς όφελός τους από πρόσωπα με ηγετική θέση, καθώς και όταν η έλλειψη εποπτείας ή ελέγχου κατέστησε δυνατή την τέλεση. Οι κυρώσεις περιλαμβάνουν πρόστιμα που για τα σοβαρότερα εγκλήματα φθάνουν τουλάχιστον το 5% του παγκόσμιου κύκλου εργασιών, αποκλεισμό από δημόσια χρηματοδότηση, ανάκληση αδειών και υποχρέωση αποκατάστασης.
Το ελληνικό σχέδιο νόμου
Σύμφωνα με δημοσιεύματα της 26.8.2026, το σχέδιο νόμου του Υπουργείου Δικαιοσύνης για την ενσωμάτωση της Οδηγίας προβλέπει για την Οικοκτονία κάθειρξη έως δέκα ετών, προσωπική ποινική ευθύνη των διοικούντων που έδωσαν εντολή, ενέκριναν τη δραστηριότητα ή επέδειξαν βαριά αμέλεια, καθώς και αυστηρές κυρώσεις για τις επιχειρήσεις. Η διαβούλευση αναμενόταν τον Σεπτέμβριο του 2026.
Όριο: η Οδηγία δεν θεμελιώνει άμεσα ποινική ευθύνη
Κατά τη νομολογία του ΔΕΕ, μια Οδηγία δεν μπορεί από μόνη της να θεμελιώσει ή να επιβαρύνει την ποινική ευθύνη ιδιωτών (υπόθεση 80/86 Kolpinghuis Nijmegen· συνεκδ. υποθ. C-387/02 κ.λπ., Berlusconi). Έως την ψήφιση του εθνικού νόμου, η Οικοκτονία χρησιμοποιείται στο λήμμα ως αναλυτική κατηγορία, με βάση την αιτιολογική σκέψη 21 και το άρθρο 3 παρ. 3. Ο ποινικός χαρακτηρισμός αφορά τη συμπεριφορά μετά την έναρξη ισχύος του νέου νόμου, ενώ η συμπεριφορά των προηγούμενων δεκαετιών λειτουργεί ως απόδειξη γνώσης και ως μέτρο της αρχικής κατάστασης.
Το διεθνές πλαίσιο της Οικοκτονίας
Ο ορισμός της Ανεξάρτητης Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων (2021) περιγράφει την Οικοκτονία ως παράνομες ή αλόγιστες πράξεις που τελούνται με γνώση ότι είναι ουσιωδώς πιθανή σοβαρή και είτε εκτεταμένη είτε μακροχρόνια βλάβη στο περιβάλλον. Τον ορισμό αυτό υιοθέτησαν το Βανουάτου, τα Φίτζι και η Σαμόα στην πρόταση τροποποίησης του Καταστατικού της Ρώμης (9.9.2024). Το Βέλγιο εισήγαγε την Οικοκτονία στον νέο Ποινικό Κώδικα (σε ισχύ από 9.4.2026), ενώ η Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου (CETS 228, ανοικτή για υπογραφή από 3.12.2025) ποινικοποιεί καταστροφικές βλάβες που χαρακτηρίζει ισοδύναμες με την Οικοκτονία. Η συμβουλευτική γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της 23.7.2025 αναγνώρισε ότι η υποχρέωση πρόληψης σημαντικής περιβαλλοντικής βλάβης βαρύνει τα κράτη erga omnes.
Β. Χρονολόγιο και σύνδεση κάθε γεγονότος με την Οικοκτονία
Ιστορικό υπόβαθρο
Έως τη δεκαετία του 1950: Το έλος Σαριγκιόλ (Κίτρινη Λίμνη) καλύπτει την κοιλάδα βόρεια του Αγίου Δημητρίου. Αποξηραίνεται και ο κάμπος μετατρέπεται σε καλλιεργήσιμη γη, πριν από την επέκταση των λιγνιτωρυχείων.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Είναι η πρώτη, κυριολεκτική καταστροφή οικοσυστήματος στη λεκάνη: ένα ολόκληρο υδάτινο οικοσύστημα εξαφανίστηκε. Λόγω της αρχής της μη αναδρομικότητας, η αποξήρανση δεν αξιολογείται ποινικά. Ορίζει όμως την αρχική κατάσταση του άρθρου 3 παρ. 6 της Οδηγίας και αποτελεί την αφετηρία του «τυπικού δείγματος» Οικοκτονίας. Επιπλέον, ως πρώην υγρότοπος, η λεκάνη είναι σημείο συγκέντρωσης επιφανειακών και υπόγειων υδάτων, κάτι κρίσιμο για τη ρύπανση με χρώμιο και για την απόληψη νερού από το data center.
Από την 7η χιλιετία π.Χ. έως σήμερα: Η κοιλάδα κατοικήθηκε σε όλη τη Νεολιθική Εποχή. Οι γνωστοί οικισμοί ξεπερνούν τους 35, από τους οποίους οι 10 στον χώρο του πρώην έλους. Πολλοί κινδυνεύουν με αφανισμό επειδή βρίσκονται μέσα στα όρια ανάπτυξης των λιγνιτωρυχείων, και κατά την Εφορεία Αρχαιοτήτων πολλές θέσεις έχουν ήδη χαθεί. Σωστικές ανασκαφές έγιναν στα ορυχεία Μαυροπηγής, Νοτίου Πεδίου (Κλείτος) και Νοτιοδυτικού Πεδίου (Ποντοκώμη).
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Η Οδηγία και ο διεθνής ορισμός της Οικοκτονίας αφορούν το περιβάλλον και όχι την πολιτιστική κληρονομιά. Η απώλεια της ιστορικής μνήμης δεν αποτελεί επομένως στοιχείο του εγκλήματος. Αποτελεί όμως εγκληματολογική διάσταση του τυπικού δείγματος: η «ζώνη θυσίας» θυσίασε, εκτός από τη γη και το νερό, και επτά χιλιετίες ιστορίας του τόπου.
Επτά δεκαετίες: Στο Λιγνιτικό Κέντρο Δυτικής Μακεδονίας απαλλοτριώνονται 160.000 στρέμματα. Αναγκαστικές μετεγκαταστάσεις οικισμών στη λεκάνη Σαριγκιόλ και στην ευρύτερη περιοχή για την επέκταση των ορυχείων: Καρδιά, Χαραυγή, Εξοχή, Κόμανος, Κλείτος, και στη συνέχεια Μαυροπηγή, Ποντοκώμη, Ακρινή, Ανάργυροι. Στη Μαυροπηγή εμφανίστηκε ρήγμα το 2011, με κατολισθήσεις στη συνέχεια.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Η εξαφάνιση ολόκληρων οικισμών και του φυσικού τοπίου τους αποτελεί καταστροφή οικοσυστήματος σημαντικού μεγέθους με μη αναστρέψιμα αποτελέσματα (άρθρο 3 παρ. 3). Καθορίζει επίσης την αρχική κατάσταση του άρθρου 3 παρ. 6.
2007–2022: Εξασθενές χρώμιο στο πόσιμο νερό Αγίου Δημητρίου, Ρυακίου, Ακρινής και Κοιλάδας. Σύμφωνα με μάρτυρες, ήταν γνωστό από το 2007· οι κάτοικοι ενημερώθηκαν τον Απρίλιο του 2013. Μετρήσεις Cr(VI) 90–120 μg/L, έναντι ορίου 50 μg/L, σε γεώτρηση δυτικά του ΑΗΣ. Πρωτόδικη καταδίκη στελεχών της ΔΕΗ για πλημμελή επιτήρηση και ομόφωνη αθώωση από το Τριμελές Εφετείο το 2022, με επιστημονική διχογνωμία για την προέλευση του χρωμίου (τέφρα ή φυσικά πετρώματα).
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Αφορά βλάβη στην ποιότητα των υδάτων (άρθρο 3 παρ. 3). Αποτελεί το υπόδειγμα του προβλήματος αιτιότητας που θα αντιμετωπίσει κάθε δίωξη Οικοκτονίας στη λεκάνη, και τεκμήριο ότι ο κίνδυνος από τους αποθέτες τέφρας ήταν γνωστός.
Ενωσιακό πλαίσιο
20.5.2024: Έναρξη ισχύος της Οδηγίας (ΕΕ) 2024/1203.
21.5.2026: Λήξη της προθεσμίας ενσωμάτωσης. Η Ελλάδα δεν την τήρησε.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Από την ημερομηνία αυτή το Ελληνικό Δημόσιο οφείλει να έχει ποινικοποιήσει την Οικοκτονία. Κάθε μεταγενέστερη διοικητική πράξη στη λεκάνη εκδίδεται σε περίοδο που το κράτος έπρεπε ήδη να εφαρμόζει τα πρότυπα της Οδηγίας.
Το κλείσιμο του ΑΗΣ και ο κοινοβουλευτικός έλεγχος
15.5.2026: Ο ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου παύει να λειτουργεί.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Με την παύση ενεργοποιείται η υποχρέωση αποκατάστασης. Κάθε ημέρα που οι αποθέτες τέφρας, τα ορυχεία και οι υδροφόροι της λεκάνης Σαριγκιόλ μένουν χωρίς αποκατάσταση συντηρεί την παράνομη κατάσταση που θεμελιώνει τον διαρκή χαρακτήρα της Οικοκτονίας (ενότητα Γ).
5.6.2026: Συζήτηση στην Ολομέλεια της Επίκαιρης Ερώτησης 994/2.6.2026. Κατά το δελτίο τύπου του ερωτώντος βουλευτή, ο Υφυπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας δήλωσε ότι η επίσημη περιβαλλοντική αδειοδότηση «θα ακολουθήσει», αναγνώρισε ότι τα data center έχουν επιπτώσεις στη χρήση νερού και ενέργειας που θα αξιολογηθούν, και ότι το σχέδιο βρίσκεται στο τραπέζι πάνω από έναν χρόνο.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Το αρμόδιο αδειοδοτούν όργανο αναγνωρίζει δημόσια, με ημερομηνία μετά τη λήξη της προθεσμίας ενσωμάτωσης, τον κίνδυνο για τα ύδατα. Θεμελιώνεται το γνωστικό σκέλος του δόλου για κάθε μεταγενέστερη πράξη.
8.6.2026: Κατάθεση της Επίκαιρης Ερώτησης 1041/8.6.2026 προς τον Υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Επισημαίνει ότι στην πλατφόρμα διαγωνισμών της ΔΕΗ έχει ήδη αναρτηθεί πρόσκληση για την κατεδάφιση και αποξήλωση των πέντε πύργων ψύξης, του κτιρίου του σπαστήρα και των συστημάτων πετρελαίου του ΑΗΣ, και ότι το κλείσιμο προωθείται δύο χρόνια πριν από την ημερομηνία του ισχύοντος νόμου.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Μη αναστρέψιμες ενέργειες πριν από οποιαδήποτε περιβαλλοντική αξιολόγηση θέτουν ζήτημα πρόδηλης παραβίασης ουσιαστικών απαιτήσεων του δικαίου (άρθρο 3 παρ. 1), προς έλεγχο.
Ιούνιος 2026: Κατά τον Οικονομικό Ταχυδρόμο, η ΔΕΗ ολοκληρώνει διαγωνισμούς (RFPs) για την προμήθεια ηλεκτρομηχανολογικού εξοπλισμού μακράς παράδοσης, ύψους 100 εκατ. ευρώ, στο πλαίσιο του επενδυτικού σχεδίου για την πρώτη φάση του data center. Κατά τις ίδιες πηγές, ο εξοπλισμός μπορεί να αξιοποιηθεί και σε άλλα έργα της ΔΕΗ.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Την ίδια περίοδο που ο Υφυπουργός διαβεβαίωνε τη Βουλή ότι το έργο βρίσκεται σε στάδιο «ιδέας», η ΔΕΗ προχωρούσε σε δεσμεύσεις προμηθειών για αυτό. Οι αποφάσεις για τη λεκάνη λαμβάνονταν ερήμην της Κοινωνίας και πριν από κάθε περιβαλλοντική αξιολόγηση, ενισχύοντας το γνωστικό σκέλος του δόλου για κάθε μεταγενέστερη πράξη που συντηρεί την Οικοκτονία.
19.6.2026: Συζήτηση της ερώτησης 1041 στην Ολομέλεια, στην οποία απάντησε ο Υφυπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Ν. Τσάφος. Κατά τον ερωτώντα βουλευτή, δεν δόθηκαν ουσιαστικές απαντήσεις. Τα πρακτικά εκκρεμούν.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Εφόσον επιβεβαιωθεί από τα πρακτικά, η αποφυγή απάντησης από το αρμόδιο όργανο μετά από ρητή ενημέρωση για τον κίνδυνο στηρίζει το βουλητικό σκέλος του δόλου, δηλαδή την αποδοχή του αποτελέσματος.
Αύγουστος 2026: Οικοκτονία και λιγνίτης την ίδια ημέρα
26.8.2026: Δημοσιεύεται ότι το σχέδιο νόμου για την ενσωμάτωση της Οδηγίας προβλέπει για την Οικοκτονία κάθειρξη έως δέκα ετών. Την ίδια ημέρα κατατίθεται η Τροπολογία 535/28/26.8.2026 του βουλευτή Κοζάνης Π. Κουκουλόπουλου, η οποία απαγορεύει την παύση της λιγνιτικής λειτουργίας των μονάδων ΙΙΙ και IV του ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου πριν από την 1.1.2030 και της μονάδας V πριν από την 1.1.2040, και συνδέει τη διάρκεια λειτουργίας τους με την έναρξη εκμετάλλευσης θαλάσσιων υδρογονανθράκων.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Ο νομοθέτης ετοιμάζεται να ποινικοποιήσει την Οικοκτονία, ενώ ταυτόχρονα κατατίθεται πρόταση για τη νομοθετική συνέχιση της δραστηριότητας που αποτελεί το τυπικό δείγμα της στη λεκάνη, με ορίζοντα δεκαετιών.
Σεπτέμβριος 2026: μνημόνιο και αποξήλωση
17.9.2026: Υπογραφή δεσμευτικού Μνημονίου Συνεργασίας ΔΕΗ – Amazon Web Services για data center στον χώρο του ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου. Κατά την ανακοίνωση της ΔΕΗ, η ΔΕΗ παρέχει την έκταση, τα κτίρια και τις υποστηρικτικές ενεργειακές υποδομές· η AWS εγκαθιστά και λειτουργεί τις υποδομές πληροφορικής και θα μισθώσει την εγκατάσταση για 15 χρόνια μετά την ολοκλήρωσή της· η ΔΕΗ θα της παρέχει ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές μέσω μακροπρόθεσμων συμβάσεων. Αρχική ισχύς 300 MW, σε τέσσερις ενότητες των 75 MW, με διερεύνηση επέκτασης έως 1 GW. Το έργο και όλοι οι εμπορικοί όροι τελούν υπό την επιφύλαξη οριστικών συμφωνιών και προϋποθέσεων, μεταξύ των οποίων έλεγχος δέουσας επιμέλειας και σύνδεση με το δίκτυο. Το κείμενο του Μνημονίου δεν έχει δημοσιευθεί. Κατά τη ΔΕΗ, η ετήσια κατανάλωση νερού δεν θα ξεπερνά τα 400.000 κ.μ., περίπου το 0,6% των αναγκών των παλαιών λιγνιτικών δραστηριοτήτων, χάρη σε κλειστό κύκλωμα ψύξης με επικουρικό νερό σε ακραίες θερμοκρασίες.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Με την υπογραφή του δεσμευτικού Μνημονίου η AWS εισέρχεται στην αιτιακή αλυσίδα των ενεργειών στη λεκάνη. Η κρίσιμη ερώτηση για το νερό δεν είναι αν η απόληψη είναι μικρή σε σχέση με το παρελθόν, αλλά ποια βλάβη προκαλεί σε ένα υδατικό σύστημα του οποίου η αρχική κατάσταση (άρθρο 3 παρ. 6) είναι ήδη υποβαθμισμένη. Η αρθρωτή ανάπτυξη έως το 1 GW θέτει επιπλέον το ζήτημα αν η περιβαλλοντική αξιολόγηση θα καλύψει τη συνολική τελική ισχύ και τις σωρευτικές επιπτώσεις. Ο έλεγχος δέουσας επιμέλειας είναι το σημείο όπου η AWS εξετάζει την κατάσταση του γηπέδου· μετά από αυτόν δεν μπορεί να επικαλεστεί άγνοια.
18.9.2026: Κατά δημοσίευμα του pronews.gr, με το Μνημόνιο παραδίδεται, μαζί με την έκταση, τα κτίρια και τις ενεργειακές υποδομές, και η υδροδότηση του σταθμού: τα δίκτυα και το νερό που έψυχε τις λιγνιτικές μονάδες. Η επίσημη ανακοίνωση της ΔΕΗ δεν αναφέρεται στο νερό. Το ίδιο δημοσίευμα αντιμετωπίζει τη μεταβίβαση ως απώλεια της δυνατότητας επιστροφής στον λιγνίτη.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Το νερό είναι το κέντρο της Οικοκτονίας στη λεκάνη: η βλάβη στην ποιότητα των υδάτων κατονομάζεται ρητά στο άρθρο 3 παρ. 3 της Οδηγίας, και η λεκάνη έχει ιστορικό ρύπανσης του πόσιμου νερού. Η σιωπή της επίσημης ανακοίνωσης για την πηγή, την άδεια και τον υδροφόρο από τον οποίο θα προέρχεται το νερό είναι αυτοτελές εύρημα (ενότητα Γ.6). Το γεγονός ότι και η πλευρά του λιγνίτη βλέπει το νερό ως πόρο που χάνει και όχι ως βλάβη που πρέπει να αποκατασταθεί επιβεβαιώνει τη λογική της «ζώνης θυσίας».
21.9.2026: Το ΥΠΕΝ εγκρίνει τη μελέτη πρόδρομων εργασιών καθαίρεσης και απομάκρυνσης τμήματος του εξοπλισμού και των κτιρίων του ΑΗΣ. Οι εργασίες αφορούν 548.360 τ.μ. από συνολική έκταση γηπέδου 1.416.582,61 τ.μ. Την ίδια ημέρα ο Π. Κουκουλόπουλος απευθύνει Ανοιχτή Επιστολή προς Περιφερειάρχη, ΠΕΔ και Δημάρχους, στην οποία ζητά επιστημονική θωράκιση για το data center και δηλώνει ταυτόχρονα ότι παραμένει πιστός στη δέσμευση για παράταση λειτουργίας των λιγνιτικών μονάδων.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Είναι η πρώτη διοικητική πράξη με περιβαλλοντικό αντίκτυπο στον χώρο των αποθετών τέφρας μετά τη λήξη της προθεσμίας ενσωμάτωσης. Η διαχείριση των αποβλήτων καθαίρεσης εμπίπτει στα εγκλήματα της Οδηγίας για τα απόβλητα, και οι όροι της έγκρισης αποτελούν μέτρο της τήρησης των υποχρεώσεων αποκατάστασης.
Περίπου 22.9.2026: Νέα Επίκαιρη Ερώτηση του ίδιου βουλευτή προς τον Υπουργό Ψηφιακής Διακυβέρνησης, με αντικείμενο την «ανταποδοτικότητα» του έργου, «εάν τελικά» γίνει αποδεκτό από την τοπική κοινωνία.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Το περιβάλλον εμφανίζεται ως παράμετρος διαπραγμάτευσης ανταλλάγματος και όχι ως όριο. Είναι η λογική της «ζώνης θυσίας», στην οποία η Οικοκτονία γίνεται αντικείμενο συναλλαγής.
Εκκρεμεί: Η Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων του data center. Κατά τα δημοσιεύματα, η περιβαλλοντική μελέτη βρίσκεται σε εξέλιξη.
Σύνδεση με την Οικοκτονία: Η ΜΠΕ θα πρέπει υποχρεωτικά να περιγράψει την υφιστάμενη κατάσταση εδάφους και υδάτων στο γήπεδο. Θα αποτελέσει επίσημη, χρονολογημένη καταγραφή της κατάστασης που συνιστά την Οικοκτονία, μεταγενέστερη της λήξης της προθεσμίας ενσωμάτωσης.
Γ. Ο διαρκής χαρακτήρας του εγκλήματος της Οικοκτονίας
1. Διαρκές έγκλημα ή στιγμιαίο με διαρκή αποτελέσματα
Διαρκές είναι το έγκλημα στο οποίο ο δράστης δημιουργεί μια παράνομη κατάσταση και εξακολουθεί να τη συντηρεί. Στιγμιαίο με διαρκή αποτελέσματα είναι το έγκλημα που ολοκληρώνεται με μία πράξη, ενώ μόνο η ζημία διαρκεί. Η απλή διάρκεια της βλάβης δεν αρκεί για τον χαρακτηρισμό της Οικοκτονίας ως διαρκούς· απαιτείται να αποδειχθεί ότι κάποιος εξακολουθεί να πράττει ή να παραλείπει κάτι που οφείλει. Το λήμμα στηρίζει τον διαρκή χαρακτήρα σε δύο αυτοτελείς οδούς.
2. Πρώτη οδός: διαρκής παράλειψη με ιδιαίτερη νομική υποχρέωση (άρθρο 15 ΠΚ)
Όποιος έχει ιδιαίτερη νομική υποχρέωση να παρεμποδίσει την επέλευση ενός αποτελέσματος και δεν το παρεμποδίζει ευθύνεται σαν να το είχε προκαλέσει με ενέργεια. Η ΔΕΗ, ως φορέας των λιγνιτικών δραστηριοτήτων, υπέχει υποχρεώσεις αποκατάστασης που απορρέουν από τους περιβαλλοντικούς όρους των εγκαταστάσεών της και από το ΠΔ 148/2009 για την περιβαλλοντική ευθύνη (Οδηγία 2004/35/ΕΚ). Όσο οι αποθέτες τέφρας, τα ορυχεία και οι υδροφόροι μένουν χωρίς αποκατάσταση, η παράλειψη ανανεώνεται καθημερινά και συνεχίζεται μετά την έναρξη ισχύος του νέου νόμου για την Οικοκτονία.
3. Δεύτερη οδός: συνεχιζόμενη εισαγωγή ουσιών στο περιβάλλον
Η Οδηγία ποινικοποιεί την απόρριψη, εκπομπή ή εισαγωγή ουσιών στον αέρα, το έδαφος ή τα ύδατα (άρθρο 3 παρ. 2). Ένας αποθέτης τέφρας που εξακολουθεί να απελευθερώνει βαρέα μέταλλα στον υδροφόρο δεν είναι απλώς ζημία του παρελθόντος. Είναι εισαγωγή ουσίας που συντελείται στο παρόν, επειδή ο υπόχρεος δεν τη διακόπτει. Κάθε νέα μέτρηση μετά την έναρξη ισχύος του νόμου τεκμηριώνει νέα, αυτοτελή πράξη της ίδιας διαρκούς Οικοκτονίας.
4. Οι συνέπειες του διαρκούς χαρακτήρα
Χρόνος τέλεσης. Κατά το άρθρο 17 ΠΚ, χρόνος τέλεσης είναι ο χρόνος κατά τον οποίο ο υπαίτιος ενήργησε ή όφειλε να ενεργήσει. Στο διαρκές έγκλημα ο χρόνος αυτός εκτείνεται σε όλη τη διάρκεια της παράνομης κατάστασης. Εφόσον η κατάσταση συνεχίζεται μετά την έναρξη ισχύος του νέου νόμου, ο νόμος για την Οικοκτονία εφαρμόζεται χωρίς παραβίαση της αρχής της μη αναδρομικότητας (άρθρο 7 Συντάγματος, άρθρα 1 και 2 ΠΚ).
Παραγραφή. Οι πράξεις των προηγούμενων δεκαετιών, αν κριθούν στιγμιαίες, έχουν κατά πάσα πιθανότητα παραγραφεί. Στο διαρκές έγκλημα η παραγραφή αρχίζει από τη λήξη της παράνομης κατάστασης. Όσο η λεκάνη μένει χωρίς αποκατάσταση, η παραγραφή της Οικοκτονίας δεν έχει αρχίσει.
Άρθρο 7 ΕΣΔΑ. Το ΕΔΔΑ δέχεται την εφαρμογή νέου νόμου σε διαρκές έγκλημα που εκτείνεται πριν και μετά τη νομοθετική μεταβολή, εφόσον η εφαρμογή ήταν προβλέψιμη (Rohlena κατά Τσεχίας, Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης, 27.1.2015). Διαπιστώνει όμως παραβίαση όταν η επιβάρυνση πλήττει το τμήμα της συμπεριφοράς που προηγείται του νόμου (Ecer και Zeyrek κατά Τουρκίας, 27.2.2001). Η δίωξη της Οικοκτονίας πρέπει επομένως να αφορά τη συμπεριφορά μετά την έναρξη ισχύος του νέου νόμου· το παρελθόν μετρά ως απόδειξη γνώσης και ως αρχική κατάσταση, όχι ως αντικείμενο τιμωρίας.
5. Το data center ως αποδεικτικό μέσο της Οικοκτονίας
Η ΜΠΕ του data center θα καταγράψει υποχρεωτικά την υφιστάμενη κατάσταση εδάφους και υδάτων στο γήπεδο του ΑΗΣ. Το ίδιο το έργο της «μετάβασης» θα παραγάγει έτσι επίσημη καταγραφή της κατάστασης που παραμένει χωρίς αποκατάσταση, με ημερομηνία μετά τη λήξη της προθεσμίας ενσωμάτωσης. Αν η ΜΠΕ αποσιωπήσει ή υποβαθμίσει την κατάσταση αυτή, η αποσιώπηση αποτελεί αυτοτελές εύρημα. Επιπλέον, η εμπορική διάθεση του γηπέδου για 15 χρόνια αποδεικνύει ότι ο υπόχρεος ελέγχει τον χώρο· άρα μπορεί και οφείλει να τον αποκαταστήσει.
6. Το νερό ως κέντρο της διαρκούς Οικοκτονίας
Η ΔΕΗ έχει δηλώσει ότι το data center θα χρειάζεται επικουρικό νερό σε ακραίες θερμοκρασίες. Το νερό αυτό θα προέλθει από κάποια πηγή, με κάποια άδεια χρήσης, από κάποιο υδατικό σύστημα. Κατά δημοσίευμα, με το Μνημόνιο μεταβιβάζεται το υδροδοτικό σύστημα του σταθμού· η επίσημη ανακοίνωση δεν το επιβεβαιώνει ούτε το διαψεύδει. Για το λήμμα κρίσιμα είναι τρία ερωτήματα: αν οι υφιστάμενες άδειες χρήσης νερού του ΑΗΣ μεταβιβάζονται ή εκδίδονται νέες· αν η απόληψη αξιολογείται με βάση την αρχική, ήδη υποβαθμισμένη κατάσταση του υπόγειου υδατικού συστήματος (άρθρο 3 παρ. 6 της Οδηγίας και Οδηγία-Πλαίσιο 2000/60/ΕΚ για τα ύδατα)· και αν η αξιολόγηση καλύπτει τη συνολική ισχύ έως 1 GW. Η λεκάνη Σαριγκιόλ είναι αποξηραμένος υγρότοπος: το data center θα αντλεί από το υδατικό σύστημα μιας λίμνης που εξαφανίστηκε τη δεκαετία του 1950 και δέχθηκε στη συνέχεια επτά δεκαετίες εξόρυξης και ρύπανσης. Η απόληψη νερού από υδατικό σύστημα που φέρει ήδη το βάρος της Οικοκτονίας, χωρίς να έχει προηγηθεί αποκατάσταση, δεν είναι ουδέτερη χρήση· είναι συμβολή στη διατήρηση της παράνομης κατάστασης.
Δ. Οι φορείς ευθύνης κατά την Οδηγία
ΔΕΗ Α.Ε. Ως φορέας των λιγνιτικών δραστηριοτήτων και υπόχρεος αποκατάστασης, είναι ο κεντρικός φορέας της διαρκούς παράνομης κατάστασης. Ως νομικό πρόσωπο ευθύνεται κατά τα άρθρα 6 και 7 της Οδηγίας. Ποινικά ευθύνονται τα φυσικά πρόσωπα της διοίκησής της που αποφασίζουν ή ανέχονται τη συνέχιση της παράλειψης, κατά το άρθρο 15 ΠΚ και τις διατάξεις του νέου νόμου για την προσωπική ευθύνη των διοικούντων.
Amazon Web Services. Η AWS εισήλθε στην αιτιακή αλυσίδα των ενεργειών στη λεκάνη με την υπογραφή του δεσμευτικού Μνημονίου Συνεργασίας (17.9.2026). Οι προπαρασκευαστικές ενέργειες της ΔΕΗ στον χώρο, η επιταχυνόμενη καθαίρεση του ΑΗΣ, οι διαγωνισμοί για εξοπλισμό μακράς παράδοσης και η επένδυση της πρώτης φάσης, γίνονται για τις ανάγκες της εγκατάστασης που η AWS δεσμεύτηκε να μισθώσει. Η δέσμευση αναλήφθηκε για χώρο με δημόσια γνωστή ιστορία ρύπανσης και πριν από οποιαδήποτε περιβαλλοντική αξιολόγηση. Οι όροι του Μνημονίου, ιδίως οι οικονομικές δεσμεύσεις, οι όροι παράδοσης του γηπέδου και η τύχη του υδροδοτικού συστήματος, δεν έχουν δημοσιοποιηθεί. Η δημοσιοποίησή τους είναι αναγκαία για να κριθεί αν η δέσμευση συμβάλλει στη διατήρηση ή την επιδείνωση της παράνομης κατάστασης που συνιστά την Οικοκτονία.
Ελληνικό Δημόσιο. Κατά την Οδηγία, το κράτος και οι δημόσιοι φορείς που ασκούν δημόσια εξουσία εξαιρούνται από την ευθύνη των νομικών προσώπων. Τα όργανα που αδειοδοτούν και ελέγχουν ευθύνονται όμως ατομικά κατά τις διατάξεις του ΠΚ, ιδίως για παράβαση καθήκοντος. Επιπλέον, το κράτος υπέχει την ενωσιακή υποχρέωση εφαρμογής της Οδηγίας και τη διεθνή υποχρέωση πρόληψης σημαντικής περιβαλλοντικής βλάβης.
Πολιτικό σύστημα. Κυβέρνηση και αντιπολίτευση αντιμετωπίζουν τη λεκάνη ως πεδίο διαπραγμάτευσης πόρων: η μεν με το data center χωρίς προηγούμενη περιβαλλοντική αξιολόγηση, η δε με την πρόταση νομοθετικής συνέχισης του λιγνίτη έως το 2050. Αυτή είναι η λογική της «ζώνης θυσίας», όπου η Οικοκτονία δεν αντιμετωπίζεται ως όριο αλλά ως τίμημα.
Ε. Ζητήματα προς θωράκιση της τεκμηρίωσης
Νομολογιακή επιφύλαξη. Τα δικαστήρια είναι επιφυλακτικά στον χαρακτηρισμό περιβαλλοντικών εγκλημάτων ως διαρκών. Απαιτείται πλήρης τεκμηρίωση της συγκεκριμένης υποχρέωσης αποκατάστασης, της πηγής της και του υπόχρεου.
Αιτιότητα. Η αθώωση στην υπόθεση του χρωμίου δείχνει ότι χωρίς σύγχρονες μετρήσεις, που να αποκλείουν τη φυσική (γεωγενή) προέλευση, η τεκμηρίωση της Οικοκτονίας αποδυναμώνεται.
Πρόθεση. Για τα διακεκριμένα εγκλήματα της Οικοκτονίας η Οδηγία απαιτεί πρόθεση. Το ιστορικό αποδεικνύει τη γνώση· η συνέχιση της παράλειψης μετά από τη γνώση αυτή, και μετά από ρητή κοινοβουλευτική ενημέρωση του αρμόδιου οργάνου, στηρίζει την αποδοχή του αποτελέσματος. Διαφορετικά, η συμπεριφορά κατατάσσεται στη βαριά αμέλεια.
Παραπομπές. Οι παραπομπές σε άρθρα και παραγράφους της Οδηγίας να αντιπαραβληθούν με το επίσημο ελληνικό κείμενο στο EUR-Lex πριν από τη δημοσίευση. Οι δηλώσεις του Υφυπουργού παρατίθενται από δελτία τύπου του ερωτώντος βουλευτή και να ελεγχθούν κατά λέξη στα πρακτικά ή στο βίντεο της συνεδρίασης.
ΣΤ΄ Εκκρεμείς πηγές
Πρακτικά της Ολομέλειας της 5.6.2026 και της 19.6.2026. Κείμενο και αιτιολογική έκθεση του σχεδίου νόμου για την ενσωμάτωση της Οδηγίας, μόλις αναρτηθεί σε διαβούλευση. Ο νόμος που ορίζει την ημερομηνία παύσης των λιγνιτικών μονάδων. Η μελέτη καθαίρεσης που εγκρίθηκε στις 21.9.2026 και οι όροι της. Η ΜΠΕ του data center, μόλις αναρτηθεί. Το κείμενο του Μνημονίου ΔΕΗ – AWS και οι οριστικές συμφωνίες, όταν υπογραφούν, μέσω των ανακοινώσεων της ΔΕΗ ως εισηγμένης εταιρείας. Οι άδειες χρήσης νερού του ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου και κάθε νέα άδεια για το data center. Σύγχρονα δεδομένα παρακολούθησης υπόγειων υδάτων στη λεκάνη.
*Μαρτζούκου Δ. Χαρίκλεια (Χαρά)
Σύμβουλος Στρατηγικής Διαχείρισης
Α.Μ. Ο.Ε.Ε. 34375
Πηγές
1. Οδηγία (ΕΕ) 2024/1203, ΕΕ L, 2024/1203, 30.4.2024 – https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/ALL/?uri=CELEX%3A32024L1203
2. iefimerida.gr, 26.8.2026, «Τέλος στην «ατιμωρησία» για τα περιβαλλοντικά εγκλήματα» – https://www.iefimerida.gr/politiki/nomoshedio-fernei-eos-10-hronia-katheirxi-prosopiki-eythyni
3. energymag.gr, 25.8.2026, «Από το «ο ρυπαίνων πληρώνει» στο «ο ρυπαίνων λογοδοτεί»» – https://www.energymag.gr/periballon/125388_apo-o-rypainon-plironei-sto-o-rypainon-logodotei-neo-poiniko-plaisio-gia-ta
4. Stop Ecocide International, πρόταση Βανουάτου, Φίτζι, Σαμόα – https://www.stopecocide.earth/2024/mass-destruction-of-nature-reaches-international-criminal-court-icc-as-pacific-island-states-propose-recognition-of-ecocide-as-international-crime
5. Freshfields, «Ecocide out of the woods» (Βέλγιο) – https://www.freshfields.com/en/our-thinking/blogs/risk-and-compliance/ecocide-out-of-the-woods-update-from-europe-and-beyond-102jay8
6. eucrim, Σύμβαση CETS 228 – https://eucrim.eu/news/coe-opens-new-convention-on-environmental-crime-for-signature/
7. ASIL, Γνωμοδότηση ΔΔ 23.7.2025 – https://asil.org/ilib/icj-delivers-unanimous-advisory-opinion-on-states-climate-change-obligations/
8. efkozani.gr, Α. Χονδρογιάννη-Μετόκη, «Κίτρινη Λίμνη (Σαριγκιόλ) και προϊστορική έρευνα» – https://efkozani.gr/kitrini-limni-sarigkiol-kai-proistoriki-ereyna-o-neolithikos-oikismos-tis-toympas-kremastis-koiladas-i-thesi-kai-i-anaskafiki-tis-ereyna/
9. efkozani.gr, «Τα κάστρα Δρεπάνου της Κίτρινης Λίμνης (Σαριγκιόλ)» – https://efkozani.gr/ta-kastra-drepanou-tis-kitrinis-limnis-sarigkiol-kai-kastra-staridolon-progonikes-esties-ton-proton-kozaniton/
10. Βικιπαίδεια, «Κλείτος Κοζάνης» – https://el.wikipedia.org/wiki/Κλείτος_Κοζάνης
11. kozanilife.gr, 29.10.2018, σωστικές ανασκαφές Εφορείας Αρχαιοτήτων Κοζάνης στην Κίτρινη Λίμνη – https://www.kozanilife.gr/2018/10/29/eurimata-arxaiologiki-skapani-kozani/
12. ΕΚΚΕ, «Μονοκαλλιέργεια του λιγνίτη: Η περίπτωση της περιοχής της Πτολεμαΐδας» – https://www.ekke.gr/publication_files/monokalliergia-tou-ligniti-i-periptosi-tis-periochis-tis-ptolemaidas
13. HuffPost Greece, «Ακρινή και Ανάργυροι» – https://www.huffingtonpost.gr/kinonia/akrini-ke-anargiri-dio-lignitika-choria-anazitoun-ena-kalitero-avrio/
14. Πρωινός Λόγος, «Η Μαυροπηγή…», 19.6.2017 – https://www.prlogos.gr/
15. avgi.gr, δίκη για το εξασθενές χρώμιο – https://www.avgi.gr/arheio/299705_synehizetai-i-diki-gia-exasthenes-hromio-tin-triti-i-katathesi-ton-epistimonon-toy
16. kozanilife.gr, 17.2.2022, αθώωση στελεχών ΔΕΗ για το εξασθενές χρώμιο – https://www.kozanilife.gr/2022/02/17/
17. truestoryradio.gr, έγκριση μελέτης καθαίρεσης ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου (22.9.2026) – https://truestoryradio.gr/
18. Το Βήμα, «ΔΕΗ: Από τον λιγνίτη στο Data center – Νέα εποχή για την Κοζάνη» – https://www.tovima.gr/2026/09/22/finance/dei-apo-ton-ligniti-sto-data-center-nea-epoxi-gia-tin-kozani/
19. ot.gr, 22.9.2026, «ΔΕΗ: Ο ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου φεύγει, το data center έρχεται» – https://www.ot.gr/2026/09/22/energeia/dei-o-ais-agiou-dimitriou-feygei-to-data-center-erxetai
20. ot.gr, 18.9.2026, ΔΕΗ – Amazon: 300 MW και προοπτική 1 GW – https://www.ot.gr/2026/09/18/texnologia/dei-amazon-i-kozani-ston-xarti-ton-data-centers-me-arxiki-isxy-300-mw-kai-prooptiki-1-gw/
21. ot.gr, 17.9.2026, «Συμφωνία ΔΕΗ – AWS για data center 300 MW στον Άγιο Δημήτριο» – https://www.ot.gr/2026/09/17/epixeiriseis/symfonia-dei-aws-gia-data-center-300-mw-ston-agio-dimitrio
22. businessdaily.gr, όροι του Μνημονίου ΔΕΗ – AWS – https://www.businessdaily.gr/epiheiriseis/232681_dei-mnimonio-synergasias-me-tin-amazon-web-services-gia-data-center
23. pronews.gr, 18.9.2026, «Έκοψαν την «γέφυρα» για επιστροφή στον λιγνίτη: Το υδροδοτικό σύστημα δόθηκε για data center!» – https://www.pronews.gr/elliniki-politiki/paradidoun-tin-lignitiki-monada-tou-agiou-dimitriou-kai-to-nero-tis-stin-amazon/
24. michanikos.gr (κατά τον ΟΤ), Η/Μ εξοπλισμός αξίας 100 εκατ. ευρώ για το data center – https://www.michanikos.gr/
25. energypress.gr, 19.6.2026, απάντηση Υφυπουργού Ν. Τσάφου στην ερώτηση Κουκουλόπουλου – https://energypress.gr/news/data-center
26. e-ptolemeos.gr, κατανάλωση νερού data center – https://e-ptolemeos.gr/dytiki-makedonia-to-paradeigma-toy-mpilmpao-i-deyteri-eykairia-kai-i-symfonia-dei-amazon-gia-to-mega-data-center
27. fonikozanis.gr, Ιούνιος 2026, απάντηση Υφυπουργού στην ερώτηση 994 – https://www.fonikozanis.gr/2026/06/mega-data-center_01758760384.html
28. kozan.gr, 8.6.2026, πλήρες κείμενο Επίκαιρης Ερώτησης 1041 – https://kozan.gr/archives/706242
29. e-ptolemeos.gr, Τροπολογία 535/28/26.8.2026 – https://e-ptolemeos.gr/tropologia-p-koykoylopoyloy-gia-leitoyrgia-ton-lignitikon-monadon-ektos-chrimatistirioy-energeias
30. xronos-kozanis.gr, 21.9.2026, Ανοιχτή Επιστολή Π. Κουκουλόπουλου
31. kozanilife.gr, 22.9.2026, Επίκαιρη Ερώτηση προς τον Υπουργό Ψηφιακής Διακυβέρνησης – https://www.kozanilife.gr/2026/09/22/epikairi-erotisi-data-center-kozanis-yministerio-psifiakis-diakyvernisis/
